پیاده سازی الگوی آزمایشی شهر دانش بنیان در کشور

مفهوم «شهر دانش‌بنیان» در سال‌های اخیر به یکی از رویکردهای جدید در مسیر توسعه شهری تبدیل شده است؛ رویکردی که در آن دانش، فناوری و نوآوری تنها در شرکت‌ها و مراکز تحقیقاتی متمرکز نمی‌مانند، بلکه به بخش‌های مختلف زندگی شهری وارد می‌شوند. در همین راستا، یزد به عنوان الگوی آزمایشی «شهر دانش‌بنیان» کشور انتخاب شده است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری مدل جدیدی از توسعه شهری مبتنی بر فناوری و نوآوری باشد.

بر اساس اعلام رئیس پارک علم و فناوری یزد، این شهر از سوی معاونت علمی ریاست جمهوری به عنوان پایلوت شهر دانش‌بنیان کشور انتخاب شده و قرار است فعالیت‌های مرتبط با نسل پنجم پارک‌های علم و فناوری نیز در این مسیر دنبال شود. هدف اصلی این رویکرد، تبدیل پارک علم و فناوری به سکویی برای توسعه فناوری، اهداف راهبردی و تقویت ظرفیت‌های ملی عنوان شده است.

انتخاب یزد به عنوان الگوی آزمایشی شهر دانش بنیان

پارک‌های علم و فناوری در طول سال‌های فعالیت خود از یک الگوی صرفاً حمایتی برای استقرار شرکت‌ها فاصله گرفته و به سمت نقش‌آفرینی گسترده‌تر در توسعه اقتصادی و فناوری حرکت کرده‌اند. نسل‌های جدید پارک‌های علم و فناوری تلاش می‌کنند ارتباط میان دانشگاه، صنعت، دولت، شرکت‌های فناور و جامعه را تقویت کنند و فناوری را به ابزاری برای حل مسائل واقعی تبدیل سازند.

پارک علم و فناوری یزد در حال حاضر به گفته رئیس این مجموعه، تنها پارک علم و فناوری کشور است که به صورت همزمان در پنج نسل فعالیت می‌کند. این پارک پیش از انتخاب یزد به عنوان پایلوت شهر دانش‌بنیان، در چهار نسل فعالیت داشت و با اضافه شدن رویکرد شهر دانش‌بنیان، فعالیت‌های مرتبط با نسل پنجم نیز به مجموعه مأموریت‌های آن افزوده شده است.

نسل پنجم را می‌توان گامی فراتر از حمایت مستقیم از شرکت‌های دانش‌بنیان دانست. در این مدل، هدف این است که ظرفیت‌های فناوری در مقیاس یک شهر مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت دیگر، مسئله دیگر فقط رشد یک شرکت فناور یا افزایش تعداد محصولات دانش‌بنیان نیست؛ بلکه موضوع اصلی، استفاده از فناوری برای ارتقای عملکرد شهر و افزایش کیفیت زندگی شهروندان است.

این تغییر نگاه می‌تواند نقش پارک‌های علم و فناوری را نیز متحول کند. پارک در چنین مدلی صرفاً محل استقرار شرکت‌های فناور و ارائه خدمات به آنها نیست، بلکه می‌تواند به یک مرکز هماهنگ‌کننده برای شناسایی مسائل، ایجاد ارتباط میان صاحبان فناوری و دستگاه‌های اجرایی و هدایت نوآوری به سمت نیازهای واقعی شهر تبدیل شود.

شهر دانش‌بنیان؛ فراتر از استفاده از فناوری‌های پیشرفته

یکی از نکات مهم در تعریف شهر دانش‌بنیان این است که دانش‌بنیان بودن یک شهر صرفاً به معنای استفاده از فناوری‌های پیشرفته نیست. ممکن است شهری از تجهیزات مدرن، سامانه‌های دیجیتال یا زیرساخت‌های هوشمند برخوردار باشد، اما هنوز نتوانسته باشد از ظرفیت دانش و فناوری برای حل مسائل واقعی خود استفاده کند.

در یک شهر دانش‌بنیان، فناوری باید در زندگی روزمره شهروندان نیز قابل مشاهده باشد. کیفیت خدمات شهری، حمل‌ونقل، مدیریت منابع، محیط زیست، انرژی، سلامت، آموزش، مدیریت پسماند و حتی نحوه ارتباط مردم با دستگاه‌های اجرایی می‌توانند تحت تأثیر این رویکرد قرار گیرند.

بر اساس توضیحاتی که درباره مفهوم شهر دانش‌بنیان ارائه شده، شاخص‌هایی مانند میزان تعامل مردم با دانش و فناوری، نفوذ فناوری در حوزه‌های مختلف شهری، کیفیت خدمات و توانایی فناوری برای حل مسائل و بهبود کیفیت زندگی شهروندان از جمله عواملی هستند که باید در ارزیابی یک شهر دانش‌بنیان مورد توجه قرار گیرند.

از این منظر، انتخاب یزد به عنوان پایلوت شهر دانش‌بنیان را می‌توان فرصتی برای آزمایش یک الگوی جدید دانست؛ الگویی که در صورت موفقیت می‌تواند در سایر شهرهای کشور نیز مورد استفاده قرار گیرد.

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های چنین رویکردی، ایجاد ارتباط میان نیازهای واقعی شهر و ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان است. بسیاری از شرکت‌های فناور محصولات و خدماتی را توسعه می‌دهند که می‌توانند در حوزه‌های شهری مورد استفاده قرار گیرند، اما گاهی فاصله میان تولیدکننده فناوری و دستگاه مصرف‌کننده باعث می‌شود این محصولات به مرحله استفاده گسترده نرسند.

شهر دانش‌بنیان می‌تواند این فاصله را کاهش دهد. اگر مسائل و نیازهای شهری به شکل دقیق شناسایی و به شرکت‌های فناور منتقل شوند، شرکت‌های دانش‌بنیان نیز می‌توانند راهکارهای خود را متناسب با نیاز واقعی بازار توسعه دهند.

یزد؛ فرصتی برای پیوند فناوری با مسائل واقعی شهر

انتخاب یزد به عنوان شهر پایلوت دانش‌بنیان از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد. این شهر می‌تواند به یک محیط آزمایش واقعی برای ارزیابی راهکارهای فناورانه تبدیل شود. در چنین مدلی، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند فناوری‌های خود را در شرایط واقعی شهری آزمایش کنند و دستگاه‌های اجرایی نیز پیش از توسعه گسترده یک فناوری، عملکرد آن را در مقیاس محدودتر ارزیابی خواهند کرد.

این موضوع می‌تواند به شکل‌گیری چرخه‌ای میان «مسئله، فناوری، آزمایش و توسعه» منجر شود. در این چرخه، ابتدا مسائل و نیازهای شهر شناسایی می‌شوند، سپس ظرفیت شرکت‌های فناور برای حل آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد و در ادامه، راهکارهای ارائه‌شده در محیط واقعی آزمایش می‌شوند. در صورت موفقیت، امکان توسعه آنها در مقیاس بزرگ‌تر و حتی استفاده از این تجربه در سایر شهرها فراهم خواهد شد.

برای شرکت‌های دانش‌بنیان نیز چنین مدلی می‌تواند فرصت قابل توجهی ایجاد کند. یکی از چالش‌های مهم این شرکت‌ها، دسترسی به بازار و پیدا کردن نخستین مشتریان سازمانی است. همکاری با شهرها و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند بازار اولیه مناسبی برای برخی فناوری‌های جدید ایجاد کند و به شرکت‌ها اجازه دهد محصولات خود را در یک محیط واقعی بهبود دهند.

از سوی دیگر، شهر نیز از این همکاری منتفع خواهد شد؛ زیرا به جای خرید راهکارهای آماده و یکسان، می‌تواند از ظرفیت شرکت‌های داخلی برای طراحی راهکارهای متناسب با نیازهای خود استفاده کند.

در این میان، نقش پارک علم و فناوری یزد می‌تواند بسیار مهم باشد. قرار گرفتن این مجموعه در مرکز برنامه شهر دانش‌بنیان می‌تواند به ایجاد ارتباط میان شرکت‌های فناور، دانشگاه‌ها، دستگاه‌های اجرایی و سایر بازیگران اکوسیستم نوآوری کمک کند.

در نهایت، شهر دانش‌بنیان را نباید صرفاً یک عنوان جدید برای شهرهای دارای شرکت‌های فناور یا زیرساخت‌های دیجیتال دانست. موفقیت این مدل زمانی معنا پیدا می‌کند که دانش و فناوری بتوانند به شکل ملموس در حل مسائل شهری و ارتقای کیفیت زندگی مردم نقش داشته باشند.

انتخاب یزد به عنوان پایلوت این طرح، فرصتی برای آزمون چنین رویکردی در مقیاس واقعی است. اگر این تجربه بتواند ارتباط مؤثری میان شرکت‌های دانش‌بنیان، مدیریت شهری، دانشگاه‌ها و شهروندان ایجاد کند، می‌توان انتظار داشت مدل شهر دانش‌بنیان در آینده به یکی از مسیرهای مهم توسعه شهری در کشور تبدیل شود.

در چنین شرایطی، پارک‌های علم و فناوری نیز از نقش سنتی خود فاصله خواهند گرفت و به بخشی از زیرساخت توسعه شهرها تبدیل خواهند شد؛ زیرساختی که وظیفه آن تنها حمایت از شرکت‌های نوپا نیست، بلکه تبدیل دانش و فناوری به راهکارهایی برای مسائل واقعی جامعه و ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی است.